Advies E-mail for all

Dit rapport werd geschreven in opdracht van ISOC.nl door mr. F.W. de Jong, ir. H.A.C. Hasenack, drs. H. van Irsel en drs. ir. P. Weeder van M&I/PARTNERS bv.

Amersfoort, 9 maart 2000

Inhoudsopgave

1. Voorwoord	
1.1 Doel en inhoud document	
1.2 Leeswijzer	
2. Onderzoeksopzet	
2.1 E-mail for all	
2.2 Vraagstelling	
2.3 Aanpak	
3. Management Samenvatting	
3.1 Onderzoeksgebieden	 
3.2 Katern I: Gebruikersperspectief:	
3.3 Katern II: Publieke overwegingen	
3.4 Katern III: Het perspectief van sleutelspelers en de markt	
3.5 Constateringen	
4. Aanbevelingen	
4.1 Is gerichte aanvullende actie nodig?	
4.2 Aanbevelingen	
4.3 ISOC.nl en het Internet-bedrijfsleven	
4.4 Overheid en politiek	
4.5 Maatschappelijke organisaties	

1	1 Voorwoord

1.1 Doel en inhoud document
Dit document vormt het advieskatern van de rapportage van het onderzoek ‘E-mail 4 all’, uitgevoerd in opdracht van ISOC.nl door M&I/PARTNERS. Het gehele rapport bestaat uit de volgende delen:

•	Advies E-mail 4 all
•	Katern I: Gebruikers Perspectief
•	Katern II: Publiek Perspectief
•	Katern III: Perspectief Sleutelspelers
•	
•	Voor u ligt het Advies E-mail 4 all.
•	In dit deel worden de constateringen uit de drie katernen geresumeerd en op grond daarvan conclusies en aanbevelingen geformuleerd.

1.2  Leeswijzer
In hoofdstuk 2 treft u de onderzoeksopzet. In hoofdstuk 3 vindt u de managementsamenvatting van de bevindingen uit de Katernen I, II en III en de enquête. In hoofdstuk 4 treft u het advies op grond van de bevindingen in Katern I, II, III en de enquête-resultaten.
Als bijlage treft u de enquêteresultaten, het Intomart-rapport.

2.Onderzoeksopzet
2.1 E-mail for all
E-mail for all wordt in dit onderzoek onderscheiden van het verstrekken van een publiek e-mail adres aan de Nederlandse bevolking.

•	E-mail for all wordt gedefinieerd als de toestand waarbij de Nederlandse bevolking bewust kan kiezen voor e-mail en daar ook gebruik van kan maken en dit in ruime meerderheid doet. Het verstrekken van een publiek e-mail adres is daarin een mogelijk middel. 

2.2 Vraagstelling
De hoofdvragen van het onderzoek zijn:

1.	Wat zijn de aanleidingen en belemmeringen om e-mail te gaan gebruiken?
2.	Waarom is het zinvol/noodzakelijk dat iedere Nederlander beschikt over een e-mail adres?
3.	Langs welke weg kan via publiek-private rolverdeling een e-mail for all situatie tot stand worden gebracht?

Specifiek is gekeken naar het verstrekken van een publiek e-mail adres, de inzet van web-TV en openbare Internetterminals als mogelijke middelen.

2.3 Aanpak
Langs drie lijnen is het vraagstuk in beeld gebracht:

1.	 Gebruikers Perspectief: in samenwerking met Intomart zijn via een telefonische enquête onder ruim 1300 Nederlanders diffusiekenmerken van e-mail/Internet in Nederland in beeld gebracht. Daarbij zijn met name de perceptie en de kenmerken van gebruikers en niet-gebruikers onderzocht. (Katern I). Het enquête-rapport is als bijlage bijgevoegd

2.	 Door desk-research naar internationale initiatieven en discussie met experts zijn in een tweede traject de overwegingen vanuit publiek belang voor een E-mail for all situatie in beeld gebracht (Katern II). 

3.	In een derde traject is middels interviews verkend welke partijen een trendbreuk bij de diffusie van e-mail/Internet zouden kunnen spelen en welke bereidheid zij daartoe hebben (Katern III).

Op grond van de bevindingen op deze drie terreinen is het advies geformuleerd.

3.Management Samenvatting
3.1. Onderzoeksgebieden
M&I/PARTNERS heeft in opdracht van ISOC.nl onderzocht: 

•	Of het zinvol en mogelijk is via publiek-private rolverdeling ervoor te zorgen dat iedere Nederlander die dat wenst gebruik kan maken van e-mail: e-mail for all;
•	Of en hoe met name een publiek e-mail adres, aangevuld met publieke toegangsmogelijkheden (zoals web-TV en openbare Internetterminals) bij zou kunnen dragen aan een verdere en snellere verspreiding van e-mail/Internet onder de bevolking.
•	
•	Het onderzoek is opgesplitst in drie trajecten:
•	
1.	Het gebruikersperspectief. De aanleidingen en belemmeringen voor mensen zijn in beeld gebracht, middels een enquête. Dit is beschreven in deelrapport Katern I.
2.	De overwegingen vanuit het publiek belang zijn door literatuurstudie in beeld gebracht. Dit is beschreven in deelrapport Katern II.
3.	De bereidheid en het vermogen van partijen (en in welke rolverdeling) om een e-mail for all situatie te helpen bespoedigen. Dit is beschreven in deelrapport Katern III.

Dit hoofdstuk vat de belangrijkste bevindingen van de deelrapporten Katern I, II, III, en de enquête samen.

3.2 Katern I: Gebruikersperspectief: 

Wat zijn de aanleidingen en belemmeringen om e-mail te gebruiken?

•	Algemeen

•	Op grond van de enquête is de verwachting dat een meerderheid van de volwassen Nederlandse bevolking zich volgend jaar ‘on line’ zal vinden. Circa 60% van de huidige niet-gebruikers onder de respondenten zegt echter vrijwel zeker ook volgend jaar geen aansluiting te nemen. Daarbij valt Nederland in twee delen uiteen: zij die Internet en e-mail kennen en gebruiken, en zij die dat niet doen en ook niet vanzelf zullen doen. Op grond van de enquête wordt deze laatste groep geschat op zeker 30%, een grote minderheid dus.
•	Van de on-line zijnde Nederlanders gebruikt circa 80% e-mail en Internet, 10% alleen e-mail en 10% alleen Internet. 
•	De groep Nederlanders die niet ‘vanzelf’ on line zal (zijn) gekomen heeft een andere houding tegenover deze (en andere nieuwe) technologie dan de groep Nederlanders die wél vanzelf on-line zal komen. Deze houding kan worden geschetst als die van de ‘late majority’ en de ‘laggards’:
•	Technologie als zodanig vinden zij niet interessant, zij hebben er ook weinig affiniteit mee.
•	Het feit dat zij niet on-line zijn, zien zij voor een groot deel niet als probleem omdat het nut hen niet duidelijk is. Gelet op de geringe affiniteit met de technologie zullen zij ook niet snel op eigen initiatief op zoek gaan naar het nut dat dit voor hen kan bieden.
•	
•	De achterblijvers missen aanleidingen:
•	
•	Een goede aanleiding ontbreekt voor deze groep. Voor deze mensen moet er een duidelijke aanleiding zijn om on-line (e-mail en of Internet) te komen. Die kan bestaan uit:
1.	Duidelijk aanwijsbare, voor hen nuttige toepassingen, en;
2.	een groter gebruik van e-mail/Internet binnen de gemeenschappen waarvan zij zich deelgenoot voelen.

Vervolgens zijn er belemmeringen:

1.	Complexiteit: door de lage affiniteit met technologie ligt er een vrij grote drempel op het gebied van toegankelijkheid, zowel psychologisch (‘knoppenvrees’) als praktisch (het weten hoe, en ondersteuning bij aanschaf en gebruik). Deze groep ziet de technologie en alles wat daarmee samenhangt als complex. In de opvatting van M&I/PARTNERS wordt dit versterkt doordat vrijwel alle communicatie die nu over Internet en e-mail plaats vindt, zich richt tot, en gebeurt in termen die begrijpelijk zijn vóór, mensen die on-line zijn. Het medium Internet zelf wordt daarbij zwaar ingezet. Niet–onliners worden zegt dit niets.
2.	Kosten: men ervaart met name de telefoonkosten (oktober 1999) als een drempel.

Deze belemmeringen worden maar beperkt weggenomen door een publiek e-mail adres, web TV en Openbare Internetterminal:

1.	De belangstelling voor een (door de overheid beheerd) publiek e-mail adres is niet erg groot (17%) en daarbij nog het geringst onder de mensen die nog niet on line zijn. Een publiek e-mail adres alleen zal dan ook weinig effect hebben op verdere diffusie.
2.	Mensen die nu niet on line zijn en die nu ook geen PC bezitten (72% van deze groep) zijn het minst enthousiast over Web-TV en Openbare Internet terminal.

3.3 Katern II: Publieke overwegingen
Is het zinvol/noodzakelijk dat iedere burger e-mail kan gebruiken, als hij of zij dat wil?

•	Er zijn diverse maatschappelijke, (macro-)economische, politieke en bestuurlijke overwegingen op grond waarvan het publiek belang ermee gediend is dat:

1.	Iedere volwassen Nederlander een bewuste en onderbouwde keuze kan maken in het wel of niet willen gebruiken van e-mail en Internet, en; 
2.	in staat zou moeten zijn e-mail en Internet te gebruiken indien hij of zij dat wenst.

De overwegingen zijn in drie hoofdcategorieën te verdelen:

1.	De overheidsverplichting van zorg en gelijkwaardige behandeling van iedere burger;
2.	De mogelijk positieve impact op de economie in Nederland; 
3.	De mogelijkheid tot verbetering van het politiek en bestuurlijk apparaat die alleen maar mogelijk is als (in principe) iedere burger ook in staat is te Internetten/te e-mailen.

Is er vanuit het publiek belang reden tot zorg?

•	Het valt sterk te betwijfelen of deze, op het terrein van Internet/e-mail achterblijvende, groep burgers in meerderheid op de hoogte is van de mogelijkheden die e-mail/Internet hén kunnen bieden en gaan bieden; voorlichting en informatie richt zich tot op heden slechts heel beperkt op de ‘digitale analfabeet’. Bovendien vormt de complexiteit voor velen van hen een hoge drempel.
•	Er is geen aanwijsbare reden om aan te nemen dat in het kennisniveau van deze groep (over toepassingen en het gebruik) ‘vanzelf’ op korte termijn verandering komt.
•	Weliswaar zal een toenemende volwassenheid van de technologie de ‘bediening’ en de kennis die daarvoor nodig is minder complex maken, het is onduidelijk wannéér die ontwikkeling voor de achterblijvende groep de drempel voldoende zal hebben verlaagd.
•	Tegelijkertijd worden ook de toepassingen op Internet in hoog tempo steeds verder volwassen en ondervindt de grote groep mensen die wel on-line is steeds meer voordeel van het gebruik van Internet- en e-mail. Zij zal steeds beter geïnformeerd kunnen zijn, en krijgt diensten aangeboden waarvan de achterblijvende groep verstoken is.
•	Het is dan ook een denkbaar scenario dat er gedurende langere tijd een relatief grote groep Nederlanders is die niet on-line is, terwijl een meerderheid van de bevolking steeds belangrijker voordelen geniet van het gebruik van Internet- en e-mail. Dat kan zich onder andere vertalen in een sociaal-maatschappelijke ongelijkheid.
•	In het buitenland hebben soortgelijke overwegingen centrale overheden al tot actie bewogen, veelal in samenwerking met telecom-operators of software-bedrijven, in het binnenland geldt dat in ieder geval voor de Gemeente Den Haag. Het gaat bij al vrijwel deze initiatieven om een centrale overheid die vanuit een krachtige visie samen met een leidend telecom- of ICT- bedrijf actie onderneemt.

3.4 Katern III: Het perspectief van sleutelspelers en de markt

Sleutelspelers
•	Geïnterviewd zijn vertegenwoordigers uit de financiële sector, retail, uitgeverijen, gemeentelijke en rijksoverheden, consumentenorganisaties, Internet Service Providers en informatietechnologie- en telecomsector. 
•	Alle geïnterviewden onderschreven in principe het maatschappelijk en economisch nut van de diffusie van e-mail en Internet onder brede lagen van de bevolking.
•	Geen enkele van de geïnterviewden schat bij die diffusie een wezenlijke rol in voor een publiek e-mail adres.
•	Bij bedrijven zijn e-mail en Internet zeer nauw met elkaar verweven, in strategie, technologie, processen en personen.
•	Dit geldt ook voor standaard Internet producten en –diensten, van software tot ISP’s. Marketingtechnisch is er geen reden voor het ICT-bedrijfsleven dat onderscheid naar voren te willen brengen.
•	Ten aanzien van de eigen huidige activiteiten op het terrein van e-mail en Internet noemt men vrijwel geen externe problemen, maar wel de nodige interne (financiering, organisatorische aanpassing en dergelijke).
•	Dienstverleners, die Internet en e-mail gebruiken in de communicatie naar hun klanten voor hun bedrijfsdoelstellingen, zijn met hun marketing overwegend gericht op het reeds on line zijnde deel van hun doelgroep, dan wel het deel met affiniteit voor computers. Het is hen, naast operationele efficiency voordelen en opkomende e-commerce, vaak vooral te doen om het vestigen van hun merknaam en formules in de virtuele wereld en het benutten van dit medium als nieuw kanaal voor hun bestaande business. Niet-on line zijnde Nederlanders zonder computeraffiniteit vormen daarin nog geen doelgroep van voldoende belang voor aparte acties; het gevecht om de markt en het vestigen van de naam in de e-business wereld speelt zich nog met name af rond de reeds on line zijnde klant of de klant met affiniteit voor computers.
•	Leveranciers van randapparatuur richten zich vooralsnog (en dat is niet nieuw) met de introductie van nieuwe randapparatuur op de high-end markt.
•	Voor de rijksoverheid en politiek, lijkt een tweedeling in de on-line -informatiemaatschappij nu nog geen manifest nationaal vraagstuk.
•	Enkele lokale overheden nemen wel acties, met verschillende ambitieniveaus.
•	
•	De ontwikkelingen in de markt gaan zeer snel, de dynamiek is zeer groot
•	
•	In de periode september-december 1999 zijn alleen al de volgende ontwikkelingen geweest:
•	Gratis Internetdiensten: web-based, POP3.
•	Samenkomst mobiel, telefoon-ISP en kabel: Dutchtone, Wanadoo, Casema.
•	Toetreden van Branchevreemde ISP’s.
•	Gratis Internet-telefoonkosten in U.K.
•	De aankondiging van domeinnaam portabiliteit door de Stichting Domein Registratie.
•	Introductie settopbox voor Web TV (fl. 800,-).
•	75% reductie verkoopprijs settop box.
•	uitdelen settop box aan burgers (Alphen, Haarlem).
•	besluit tot Residentie.net (Den Haag).
•	aankondiging en invoering keurmerken Internetdiensten.
•	on line consumentenmonitoring van ISP – prestaties.
•	‘you have e-mail’ –berichten op mobiele telefoons.
•	introductie WAP.
•	
•	Deze lijst is niet uitputtend, maar geeft aan dat er in korte tijd zeer veel initiatieven zijn geweest, onder andere op het terrein van:

•	de convergentie van media (mobiel, telefoon, TV) in relatie tot Internet;
•	nieuwe en goedkopere randapparatuur;
•	prijsontwikkeling (daling Internet- en telefoontarieven);
•	kwaliteit van de Internet-diensten van Internet Service Providers;
•	het landschap van de Internet Service Providers. 

3.5 Constateringen
Er tekent zich een groep achterblijvers af. Voor deze groep niet-gebruikers is het onderscheid tussen e-mail en Internet (nog) niet van belang.

•	Een meerderheid van de volwassen Nederlandse bevolking heeft de intentie on-line te komen of is al on-line. Een aanzienlijk deel van de volwassen Nederlandse bevolking, zeker 30%, heeft echter nog niet de intentie on-line te komen.
•	Het onderscheid e-mail OF andere Internet-mogelijkheden is voor de groep achterblijvers niet zo relevant. Zij beschikken veel minder over de kennis en ervaring om het verschil in type dienst echt te beoordelen, het gaat er in eerste instantie meer om hen primair het nut van ‘Internet’-toepassingen uit te leggen. 
•	Bovendien vindt het commerciële aanbod aan e-mail en andere Internet-diensten vrijwel altijd tegelijk plaats: zowel door ISP’s als door software-fabrikanten.
•	
•	Deze groep achterblijvers zal niet snel worden bereikt met de huidige marketing en technische ontwikkelingen.

•	De ontwikkelingen op het gebied van e-mail/Internet gaan razendsnel. Technologische innovatie, prijsverlaging en kwaliteitsverbetering komen op dit moment onder druk van de markt in hoog tempo tot stand. De achterblijvers worden hiermee echter maar beperkt bereikt.
•	De groep ‘achterblijvers’ wordt nu niet verlokt tot het afnemen van e-mail of Internetdiensten om dat zij in bepaalde opzichten verschilt van de wel- on line zijnde Nederlanders. Zij ontberen affiniteit voor en kennis van het medium en hebben (gemiddeld) minder financiële middelen. De huidige communicatie, marketing en e-mail/Internet-dienstverlening is niet of nauwelijks op hen gericht, maar juist op de mensen die on-line zijn of computeraffiniteit hebben.
•	Deze groep achterblijvers schaft de nieuwe technologie pas aan als er een duidelijk aanwijsbaar voordeel is of door druk uit de sociale gemeenschap waar zij deel van uitmaakt. De complexiteit en de kosten schrikken hen daarnaast nog steeds af.
•	Voor marktpartijen vormen de niet-on liners een groep waarin veel geïnvesteerd moet worden, gelet op de achterstand in kennis en affiniteit, terwijl anderzijds de strijd om de huidige ‘Internet- en e-mail gemeenschap’ in alle hevigheid is losgebarsten en dus veel energie vraagt. Bedrijven zullen dan ook niet snel op eigen initiatief deze groep trachten te bereiken.
•	Er is ook op dit moment geen gezamenlijke voorlichting naar consumenten waarin duidelijk is wat er via e-mail /Internet kan, zeker niet naar de nog niet-aangeslotenen, terwijl juist het collectieve aanbod van de Internet-gemeenschap aanleiding kan zijn om on-line te gaan. Internet-Service Providers zijn in felle concurrentie en de branche kent een zeer lage organisatiegraad. E-diensten worden soms ook nog door bedrijven gezien als een onderscheidend verkoopargument, wat gezamenlijke promotie wellicht niet voor de hand liggend maakt. Promotie is vaak individueel, gericht op mensen met affiniteit voor computers. 
•	Ook de overheid geeft nauwelijks centrale voorlichting, waarin de burger wordt verteld welke voordelen hij kan halen door via e-mail/Internet met de overheid te communiceren – het blijft bij de promotie van specifieke diensten, zoals de Belastingdienst.
•	Er lijkt weinig aandacht voor de begeleiding en ondersteuning van ‘beginnende’ gebruikers.
•	
•	Ook het verstrekken van alleen een publiek e-mail adres, web TV of openbare Internetterminal zal deze groep niet on-line brengen.
•	
•	Een e-mail adres, web-TV en een openbare Internetterminal zijn extra voorzieningen, die weliswaar de complexiteit en kosten beïnvloeden, maar verhogen niet de toepassingsmogelijkheden (het nut) van Internet of e-mail voor deze groep. Zolang zij niet meer nut zien zullen zij nog steeds weinig belangstelling hebben.
•	Het draagvlak voor het verstrekken van een publiek e-mail adres is nu gering, zowel bij belangrijke marktpartijen als bij overheidsinstanties.
•	De belangstelling voor een publiek e-mail adres, web TV en openbare Internetterminal is niet groot en nog het kleinst onder de huidige niet-gebruikers.
•	
•	Het achterblijven van deze groep vormt een maatschappelijk, bestuurlijk en economisch vraagstuk.

•	Voor politieke partijen, de rijksoverheid (in algemene zin) en meer specifiek de lokale overheid en de civil society, het sociale middenkader kan een aanstaande of tijdelijke tweedeling in de informatie maatschappij een probleem worden dat tot handelen noopt. Voor deze partijen lijkt, met enkele uitzonderingen, het vraagstuk nu echter nog niet manifest.
•	Internet Service Providers en carriers hebben direct belang hebben bij een snelle verdere verspreiding van e-mail en Internet; dit vergroot direct de markt voor hun primaire dienstverlening. Bedrijven voor wie een brede verspreiding van.Internet een voorwaarde is voor het leveren van nieuwe diensten hebben hierbij een indirect belang.
•	
•	Gerichte actie zal nodig zijn om te voorkomen dat deze groep werkelijk op té grote achterstand komt
•	.
•	De huidige ontwikkelingen zullen de groep achterblijvers niet snel wél on-line brengen. Gebruikers ondervinden daarentegen steeds grotere voordelen van Internet.

4. Aanbevelingen
4.1 Is gerichte aanvullende actie nodig?

Er tekent zich een groep achterblijvers af die niet snel zal worden bereikt met de huidige marketing en technische ontwikkelingen.
Het risico bestaat dat een grote groep achterblijvers voor langere tijd op té grote achterstand komt.
•	 
•	De consequenties van een dergelijke ontwikkeling zijn meerledig:

•	Er ontstaat een informatie-tweedeling in de samenleving. Dit vraagt om actie door de politiek en de maatschappij, indien de samenleving wil voorkomen dat er, voor kortere of langere tijd, een grote groep Nederlanders, zonder bewust gekozen te hebben, als burger en/of consument de voordelen mist die on-line zijnde burgers/consumenten wel hebben. Onder de aanname dat de voordelen van e-mail/Internet met de loop der tijd steeds groter worden zal deze achterstand steeds grotere sociale en economische consequenties hebben.
•	De ontwikkeling van overheidstoepassingen wordt geremd. Indien de overheid (meer) gebruik wil maken van e- mail en Internetdiensten om haar dienstverlening aan en communicatie met alle burgers te verbeteren is een breed bereik onder de burgers noodzakelijk.
•	Toepassingsmogelijkheden voor bedrijven worden geremd.
•	Een deel van de potentiële markt voor Internet-diensten wordt niet of laat bereikt door Internet Service Providers en telecom-carriers.
•	
•	
4.2 Aanbevelingen
Langs welke weg kan via publiek-private samenwerking worden bereikt dat iedere burger bewust voor e-mail/Internet kan kiezen en dit kan gebruiken?

•	een grote groep achterblijvers zal niet snel worden bereikt met de huidige marketing en technische middelen;
•	het vraagstuk is nog maar voor weinig partijen manifest;
•	er worden nog weinig gerichte acties ondernomen.
•	 
•	Het advies is enerzijds gericht aan ISOC en het Internet-bedrijfsleven en anderzijds aan de overheid en maatschappelijke organisaties. De adviezen zijn erop gericht om het vraagstuk voor de relevante partijen manifest te maken (bewustwording) én om tot gerichte acties voor de groep achterblijvers te komen.
•	
4.3 ISOC.nl en het Internet-bedrijfsleven
De Internet gemeenschap zal het voortouw moeten nemen

•	Gerichte actie zal moeten worden geïnitieerd door de Internet-gemeenschap als men versneld de groep achterblijvers wil bereiken. Voor de andere partijen (politiek, overheid en Internet-toepassers) is het vraagstuk nu nog niet manifest; zij zullen dus vooralsnog niet op grotere schaal in actie komen. Zorg daarom dat e-mail for all, in de zin van het bewust kunnen kiezen door de burger om al dan niet on-line te zijn, op de politieke en bestuurlijke agenda komt.
•	
•	Kies voor een gerichte aanpak van de achterblijvers
•	Isoleer voor niet-onliners e-mail niet op voorhand van de rest van Internet. Voor de niet-on line zijnde Nederlanders lijkt daartoe weinig reden, aangezien hen het er vooral om zal gaan wat zij eraan hebben. Vanuit publiek perspectief is daartoe ook geen aanleiding, vanuit de Internet- en software industrie is er geen wens om dit aan te bieden en voor de achterblijvende burger betekent dit dat hij/zij wéér beperkt wordt voorgelicht. 
•	Leg de voordelen van informeren, communiceren én organiseren via Internet als krachtig aanbod uit aan de niet on-line zijnde Nederlanders. 
•	Onderscheid verschillende doelgroepen bij de groep achterblijvers en kies voor een gerichte benadering per doelgroep. Focus op het nut voor deze groepen potentiële gebruikers en onderscheid.
•	Ontmythologiseer Internet; gebruik geen jargon; vereenvoudig gebruik en toegang daar waar het kan.
•	
•	Strategisch: creëer een platform voor dit thema
•	Creëer op nationaal niveau in samenwerking met telecom-bedrijven en ISP’s van hoogwaardige signatuur een samenwerkingsverband om:

•	niet – online zijnde groepen mensen te bereiken door gezamenlijke acties;
•	gesprekspartner te worden voor maatschappelijke organisaties, consumentenorganisaties, overheid, maar vooral ook politiek en zo de awareness bij de overheid en politiek te vergroten;
•	de Internet-markt verder te vergroten.
•	
•	Tactisch: overleg, voorlichting en specifieke diensten
•	Instrumenten die op tactisch niveau ingezet kunnen worden zijn:
•	Intensief overleg met politiek, rijksoverheid, Gemeenten en het maatschappelijk midden;
•	Landelijke actieve voorlichting op gebruikersniveau ten aanzien van Internet-toepassingen, maar ook de ontmythologisering van de technologie. Dit kan nationaal, regionaal of sectoraal, in samenwerking met maatschappelijke organisaties;
•	Organiseren van speciale voorlichting voor maatschappelijke groeperingen;
•	Organiseren van een landelijk informatiepunt voor beginners en verzorgen of toegankelijk maken van elementaire ondersteuning;
•	Verstrek objectieve informatie over mogelijkheden, randapparatuur, kosten en dergelijke. Dit kan in samenwerking met Consumentenorganisaties.
•	
•	Operationeel: bepaal de doelgroepen en neem zoveel mogelijk drempels weg
•	Onderzoek de samenstelling en karakteristieken van de niet-onliners verder.
•	Ontwikkel speciale diensten voor beginners, maatschappelijke groeperingen en Gemeenten, zoals dat bijvoorbeeld ook al voor het MKB gebeurt.
•	Zorg voor ondersteuning in het begin, samen met bijvoorbeeld maatschappelijke organisaties.
•	Verzorg transparante informatie verstrekking aan belangstellenden en nieuwkomers: e-mailadresboeken, lijsten met overheids- en bedrijfsdiensten.
•	Neem deze maatregelen in samenwerking tussen bedrijfsleven, overheid en instellingen, bijvoorbeeld in een bepaalde regio.
•	
4.4 Overheid en politiek
Strategisch: onderken het risico van een tweedeling in de informatiemaatschappij, voorkom dat het gat groter wordt:
•	Ontwikkel verder beleid op nationaal niveau ten aanzien van de ‘achterblijvende’ burgers waar het e-mail/Internet betreft.
•	Investeer, naast het reguliere onderwijs, gericht in onderwijs voor achterblijvers.
•	
•	Tactisch: stimuleren, voorlichten, voorbereiden
•	Stimuleer maatschappelijke organisaties en stimuleer Gemeenten nadrukkelijk om verder zinvolle overheidstoepassingen voor de burger te ontwikkelen.
•	Informeer iedere burger over de voordelen die men kan behalen wanneer men elektronisch communiceert met de overheid, met name via de gangbare media en maatschappelijke organisaties.
•	Doe een risicoanalyse voor grootschalig e-mail en Internetgebruik en neem daaruit voortvloeiende beveiligingsmaatregelen.
•	
•	Operationeel: ontwikkel zelf nieuwe overheidsdiensten en neem drempels weg 
•	Overheidsdiensten: biedt meer zinvolle elektronische overheidsdiensten aan de niet-on line zijnde burger en informeer hem/haar daar náár en daar óver via de gangbare media.
•	Overweeg het verlagen van de financiële drempel voor e-mail/Internet waar het de minst draagkrachtigen van de samenleving betreft.
•	Zorg dat elektronische overheidsdiensten in principe voor iedere burger toegankelijk zijn.
•	

4.5 Maatschappelijke organisaties
•	Ga na wat het al dan niet on-line zijn van mensen kan betekenen voor de doelstellingen van de maatschappelijke organisatie voor een periode van één tot drie jaar. Ga er daarbij vanuit dat Internet belangrijk aan betekenis zal winnen.
•	Neem dit aspect mee in het behartigen van de belangen van uw organisatie richting politiek, overheid en bedrijfsleven.
•